Cur Deus Homo?, Why Did God Become Man?, Sao Thiên Chúa làm người?

(Bài này đã ̣được đăng trên Duc In Altum số 104)

Tội nguyên tổ[1] và cứu độ luận[2] theo tôi có lẽ được coi như hai giáo lý trung tâm của đức tin Kitô giáo. Nhưng ngày nay, khi diễn tả truyền thống tội nguyên tổ và ơn cứu độ thì tôi cảm thấy tự chúng đã gây nên những trở ngại lớn đối với đức tin cho một số người, nhất là giới mang nặng đầu óc lý luận. Làm sao tin được về một vườn địa đàng nào đó nơi cặp vợ chồng đầu tiên sa ngã vào một lỗi nhỏ, vì xét cho cùng khiếm khuyết của họ chẳng đến nỗi gì trầm trọng so với tiêu chuẩn đạo đức ngày nay. Thế mà con cháu họ, muôn kiếp phải gánh chịu hậu quả. Chúng ta có thể nào chấp nhận rằng Thiên Chúa bắt con cái phải gánh nhận tội lỗi của cha mẹ? Trong những khám phá khoa học gần đây, luật Tiến hóa đã gạt bỏ dể dàng huyền thoại vườn địa đàng, trong khi Sinh vật học làm câu chuyện cặp cha mẹ đầu tiên đó trở thành vô lý. Thêm nữa, làm sao cắt nghĩa được sự dữ phát sinh lên từ một vũ trụ huyền diệu do chính bàn tay nhân lành của Thiên Chúa quyền năng đã sáng tạo cùng với tình yêu hai người ấy. Rồi tôi phải hiểu sao về thuyết thần học Bồi thường luận hay (thuyết làm thỏa giận)[3] của thánh Anselm của thành Canterbury[4], một nền thần học đã chi phối cứu độ luận nơi phương Tây suốt hơn một ngàn năm? Làm sao ai có thể tin vào một Thiên Chúa như thể người cha nhẩn tâm đem con độc nhất của Ngài chịu khổ hình, thể xác đau đớn khi bị đóng đinh trên thập giá như là giá trả cho ơn cứu độ nhân loại? Có cần phải xử dụng ngững ngôn từ có tính mua bán, đổi chác như: làm nguôi giận, bù hoàn, đền tội, thế chổ cho ta, mang lấy cơn thịnh nộ của Thiên Chúa, trở thành tội lỗi, hiến mình làm của lễ hy sinh… để diễn tả mầu nhiệm cứu độ Thiên Chúa dành cho chúng ta trong Đức Giêsu không? Những ngôn ngữ này có còn tác dụng gì với những người đương thời nữa không?

Trước khi bước vào những cố gắng để diễn tả mầu nhiệm tội lỗi và ơn cứu độ theo những suy nghĩ đương thời, tôi đã tự nhắc mình rằng đức tin Kitô giáo phát xuất từ những tường thuật hoặc những “câu chuyện” của các tín hữu tiên khởi khi họ được trải nghiệm về ơn cứu độ của Thiên Chúa trong những kinh nghiệm của họ về Đức Giêsu khi Ngài sống giữa họ. Các tín hữu ấy đã dùng những hình ảnh, những ẩn dụ và những câu chuyện về truyền thống tôn giáo, kinh thánh Do Thái. Như thế, ngôn ngữ thần học đầu tiên là ngôn ngữ của Tân Ước, một tổng hợp hầu như không thể phân biệt được giữa những câu chuyện, ẩn dụ, thần thoại, và mô hình thần học. Mặc dầu tôi không nhất thiết phải gắn bó với tất cả những quan điểm của thời hậu hiện đại, nhưng nghĩ rằng sẽ rất có lợi khi tôi phân biệt được đâu là những giải thích thần thoại, đâu là những giải thích siêu hình và cái gì đúng với lịch sử.