Mầu Nhiệm Kitô

Mầu nhiệm Chúa Giêsu Kitô

Icon of the Saviour of Zvenigorod Andrew Rublev – 15th Century

Bức chân dung của Chúa Kitô bên cạnh là một ví dụ cổ điển của nghệ thuật Iconography – cửa sổ cho phép bước vào khung cảnh thiêng liêng. Bức tranh mời chúng ta bước vào để nhìn thấy khuôn mặt thiêng liêng của Ngài. Được vẽ vào thế kỷ thứ mười lăm, bị mất trong các thế kỷ tiếp theo và được tìm lại vào năm 1918, tác phẩm nghệ thuật vượt thời gian này với lớp sơn bóng bị tróc và phai màu như một lời nhắc nhở sâu sắc rằng những gì được lưu giữ trong lịch sử về Chúa Giêsu chỉ là một phần, với những năm tháng đổ bóng từ cái nhìn từ thuở ban đầu. Nhận xét của Henri Nouwen: Lần đầu tiên khi tôi nhìn bức tranh thấy một biểu tượng, tôi có ngay một cảm giác khác biệt rằng khuôn mặt của Chúa Kitô xuất hiện giữa sự hỗn loạn lớn. Một khuôn mặt buồn nhưng đẹp nhìn chúng ta qua những tàn tích của thế giới. Đối với tôi, khuôn mặt thánh thiện này thể hiện chiều sâu của lòng từ bi Thiên Chúa bao la giữa một thế giới ngày càng hung bạo của chúng ta. Qua nhiều thế kỷ hủy diệt và chiến tranh, khuôn mặt hiện thân của đức nhân từ đã nói lên lòng thương xót của Thiên Chúa, nhắc nhở chúng ta về hình ảnh mà chúng ta được tạo ra và kêu gọi chúng ta phải chuyển đổi. Thật vậy, đây là khuôn mặt của người đi làm hòa bình Peacemaker.

Dẫn Nhập

Đã có nhiều nhân vật trong suốt lịch sử loài người gây những ảnh hưởng sâu đậm đến trên toàn thế giới. Nhưng nhìn cho kỷ, không có khuôn mặt độc đáo nào đã gây nên nhiều ảnh hưởng bằng nhà tiên tri của thế kỷ thứ nhất, xuất phát từ  Narareth tên gọi Giêsu, được tấn phong là Đấng Thiên Sai, Đấng được xức dầu, Chúa Kitô. Ngay cả trong hệ thống ngày dương lịch chúng ta đang sử dụng, ví dụ năm 2018 “Thời đại chung” dựa trên phỏng định tính từ ngày sinh của Chúa Giêsu tại Bethlehem ở Judea. Thiết tưởng nhiệm vụ của chúng ta, người Kitô hữu, là tìm cách nào làm sáng tỏ những gì đó bí ẩn nơi con người Giêsu lịch sử trong thời gian và bối cảnh của thời đại Ngài. Để sau đó hình dung ra những khuôn mặt khác nhau mà Chúa Giêsu đã được chiêm ngắm từ thời Tân Ước cho đến chúng ta ngày hôm nay.

Khi bàn luận về mầu nhiệm của Chúa Giêsu Kitô là khi ta thừa nhận, trước hết rằng cuộc sống của con người tự chính nó là một bí ẩn. Bản thể con người không chỉ bao gồm tâm trí và cơ thể; mà còn thêm phần linh hồn. Thượng đế là vị Bí ẩn tối cao và, như thánh Phaolô nhận xét, chỉ ‘trong Thiên Chúa chúng ta di động, sống và có bản thể của chúng ta ‘. Bí ẩn này, sau đó, xâm chiếm mọi khía cạnh trong đời sống của chúng ta, bao gồm từ kiến thức của chúng ta về ngay chính bản thân cho tới thế giới chúng ta đang sống. Bí ẩn này cũng là trung tâm của những mối quan hệ giữa chúng ta với người khác chung quanh. Nếu tới một lúc nào đó, chúng ta cảm nhận về một ai rằng ta ‘không còn tìm thấy điều gì bí ẩn nơi người ấy’, thì chính đó là lúc chúng ta chắc chắn không còn đánh giá cao về chiều sâu, vẻ đẹp, nổi đau thương nếu có, hay thực tế bản thân của người đó là gì nữa. Thực vậy, chúng ta lúc ấy nói rằng “Thiên Chúa không còn ở trong người đó”. Đây là lý do tại sao khi chúng ta càng cần tìm hiểu, đánh giá cao về một người khác thì lúc đó chúng ta càng nhận thức được chiều sâu bí ẩn và thực tế của Thiên Chúa hiện diện nơi người đó.

Bí ẩn về con người của Chúa Giêsu thậm chí còn sâu sắc hơn trong những giai thoại hình dung về Ngài xuất phát từ phản ứng đức tin mà Ngài đã truyền cảm cho các môn đệ trong thời gian họ cùng chung sống với Ngài và sau đó qua các tín đồ Kitô giáo tiên khởi khi họ được trải nghiệm những thế kỷ tiếp theo. Tất nhiên, đã có rất nhiều người xúc động khi biết qua câu chuyện Chúa Giêsu – từ ngay lúc đó hay cho tới bây giờ – mỗi người đã phản ứng theo những cách thức và ở các cấp độ khác nhau. Thật vậy, câu chuyện về Chúa Giêsu vẫn tiếp tục tìm bắt trí tưởng tượng của con người, truyền cảm để mang đến cho họ một tầm nhìn và một nguồn hy vọng mới. Những người này cảm thấy rằng Chúa Giêsu bằng cách nào đó cho phép họ trở thành những con người sống đích thực hơn và cuộc đời họ trở nên cởi mở ra trong một niềm tin bí ẩn thiêng liêng nào đó.

Vậy thì, làm thế nào mà nhóm người Do Thái ở Palestine thế kỷ thứ nhất đã gây nên những ảnh hưởng đến con người và lịch sử thế giới như vậy? Rõ ràng là chúng ta không tìm được một câu trả lời đơn giản nào để có thể thỏa mãn cho câu hỏi này. Trong thực tế, câu trả lời tốt nhất khi chúng ta không diễn tả được bằng lời, nhưng bằng chính cuộc sống và hành động, nhân chứng và lời tuyên xưng của những môn đệ theo Chúa Giêsu. Nói cách khác, chỉ bằng cách mạo hiểm cuộc sống của chính mình và chìm sâu vào trong mầu nhiệm của câu chuyện Chúa Giêsu thì chúng ta mới có thể bắt đầu hiểu được một điều gì đó bắt đầu từ ý nghĩa sâu thẳm về cuộc đời Ngài, cho tới cùng đích cái chết và sự phục sinh của mỗi chúng ta và trong thế giới chúng ta.

Những phương cách tiếp cận mầu nhiệm Kitô

Vậy thì làm thế nào để chúng ta bước vào sự bí ẩn về câu chuyện-Chúa Giêsu này? Để bắt đầu, chúng ta cần đặt mình vào trong truyền thống sống của những người theo Chúa Giêsu. Hầu hết, điều này có nghĩa là trở thành một thành viên của một cộng đồng hội thánh hay Giáo hội Kitô giáo để cùng cử hành kỷ niệm Chúa Giêsu trong Lời và Bí tích thánh thể. Theo cách này, câu chuyện Chúa Giêsu được đưa vào cuộc sống một lần nữa khi con người trải nghiệm thực tế của mình ngay tại trung tâm của cuộc sống và thế giới của mình. Từ những thuở ban đầu, điều này đã được thể hiện bằng cách tuyên xưng rằng ‘Chúa Giêsu là Chúa Kitô’ (Peter) hoặc, sâu xa hơn nữa, Chúa Giêsu là ‘Chúa và là Thiên Chúa’ (Thomas).

Sự tiếp nối của câu chuyện Chúa Giêsu trong suốt lịch sử loài người đã được thể hiện bằng nhiều cách: một nhóm đã rút lui vào sa mạc, hoặc nhóm kia tìm đến tu viện, để chiêm ngưỡng mầu nhiệm Chúa Kitô trong sự tĩnh mịch và thinh lặng cầu nguyện; những nhóm khác đã chọn đời sống Kitô giáo của họ ở ngay giữa thương trường nơi họ mua bán đổi chác, nhưng vẫn giữ được những cảm hứng từ Chúa Giêsu, người chữa lành bệnh tật, bảo vệ người nghèo, ủng hộ quyền của người dân và can đảm đứng lên phản đối mọi hình thức bất công. Trong nhiều cách làm chứng cho quyền năng của Chúa Giêsu Kitô trong những công việc trên thế giới, chúng ta có thể phân biệt nhiều cách khác nhau để tuyên xưng, ôm chặt vào và để cùng diễn giải câu chuyện Chúa Giêsu.

Từ rất sớm trong lịch sử Kitô giáo, rõ ràng là về cơ bản có hai cách tiếp cận khác nhau đối với sự bí ẩn và thực tại của Chúa Giêsu Kitô. Một phương cách được gọi là Kitô học ‘từ bên dưới’ bởi vì nó nhấn mạnh vào các sự kiện trong đời sống lịch sử của Chúa Giêsu: Người đến giữa chúng ta như một nhà tiên tri vĩ đại để loan báo vương quốc của Thiên Chúa và Người, mặc dù đã chết không lâu sau đó, đã được Thiên Chúa đưa về Trời. Cách tiếp cận khác được gọi là Kitô giáo ‘từ trên cao’ bởi vì bắt đầu bằng cách khẳng định nguồn gốc thiêng liêng của Chúa Giêsu, “Thiên Chúa tạo nên con người”.

Hai cách tiếp cận này – đôi khi được gọi là ‘thấp tăng lên’ và ‘cao giảm xuống’ của Kitô học – đã tự bổ sung cho nhau. Tuy nhiên, trong suốt nhiều thế kỷ trước, nền Kitô học ‘cao giảm xuống ‘ đã giữ vị thế đa số. Nhưng gần đây, nền Kitô học ‘thấp tăng lên’ đã có một sự ủng hộ mạnh liệt hơn. Cũng như khi chúng ta có thể bàn về những xu hướng thời trang quần áo hay âm nhạc, chúng ta cũng có thể nói đến những xu hướng trong Kitô học. Điều quan trọng là phải nhận ra rằng mầu nhiệm của Chúa Giêsu Kitô cần phải trải nghiệm qua bằng tất cả những nỗ lực của chúng ta để nó được diễn tả một cách chân thành và dễ được thông hiểu. Hơn nữa, chỉ khi nào tham gia vào câu chuyện ấy bằng lời nói và bằng chính hành động, nghĩa là bằng cách trở thành tông đồ của Chúa Giêsu, thì chỉ khi đó chúng ta mới có thể hy vọng hiểu được Ngài là ai và ý Ngài muốn gì cho chúng ta ngày hôm nay.

Tin Mừng: Một trong những nguồn đặc ân

Cũng đúng là nếu chúng ta muốn hiểu được Chúa Giêsu, chúng ta cần xác định vị trí Ngài trong những câu chuyện đầu tiên được kể về Ngài. Những câu chuyện này được gọi là ‘Tin Mừng’ (còn có nghĩa là ‘Tin Vui’). Chúng được viết bởi một số tín đồ tiên khởi của Chúa Giêsu trong những thập niên sau cuộc sống trần thế của Ngài. Chúng ta cần nhận ra rằng các Tin mừng là những câu chuyện đức tin hơn là tiểu sử. Tin Mừng các nhà văn đã không viết ra để chứng minh bất cứ điều gì, nhưng để cung cấp tài liệu của những câu chuyện tuyệt vời mà Thiên Chúa đã hiện diện với họ trong cuộc đời của Chúa Giêsu. Các Tin mừng, sau đó, là ‘nguồn đặc ân’ bởi vì chúng làm chứng cho những kinh nghiệm sớm nhất về đức tin vào Chúa Giêsu Kitô, sứ giả đặc biệt của Thiên Chúa.

Điều này không có nghĩa là các Tin Mừng phi lịch sử. Chúng cho chúng ta biết nhiều về Chúa Giêsu của lịch sử và các sự kiện của Ngài trong lịch sử. Tin Mừng dựa trên sự kiện được chứng kiến tận mắt, tuy nhiên, đầu tiên được thuật lại qua miệng lưỡi bằng các câu chuyện trước khi được viết xuống sách. Thực vậy, có khoảng ba mươi đến sáu mươi năm sau cái chết Chúa Giêsu các Tin mừng mới được viết ra trong văn bản sau cùng của chúng. Điều này có nghĩa là chúng ta có thể xác định ba lớp truyền thống khác nhau nằm bên dưới những câu chuyện Tin Mừng: những lời nói và việc làm nguyên thủy của Chúa Giêsu; lời chứng giám bằng miệng của các tông đồ; và các từ viết của các nhà văn Phúc âm. Do đó, chúng ta có thể nói rằng các Tin mừng là một bộ tài liệu phức tạp kết hợp lịch sử và thần học, sự kiện và niềm tin, sự kiện và diễn giải. Mỗi Tin Mừng thực hiện điều này trong một cách độc đáo (theo cách tương tự như một nghệ sĩ miêu tả một cảnh vật theo lối ‘nhìn phong cảnh’ của anh ấy hoặc cô ấy).

Nếu nói rằng các Tin mừng là những tác phẩm nghệ thuật chứ không phải là sách lịch sử rõ ràng chính xác, thì đây không phải cách nói để làm giảm bớt sự thật của chúng nhưng để tăng cường giá trị chúng. Mỗi Tin Mừng đang tìm cách trả lời cùng một câu hỏi cơ bản mà Chúa Giêsu đặt ra cho thánh Phêrô Simon Peter: ‘Anh nói tôi là ai?’ Tuy nhiên, mỗi nhà viết Tin Mừng đều bị ấn tượng bởi những khía cạnh khác nhau của sự bí ẩn về con người của Chúa Giêsu. Điều này có nghĩa là bốn Tin Mừng trình bày cho chúng ta bốn chân dung khác nhau của cùng một Chúa Giêsu.

Tin mừng Mark và Matthew đặc biệt quan tâm đến tình huống Chúa Giêsu trong khuôn khổ đức tin và cuộc sống của người Do Thái. Đối với Mark, Chúa Giêsu là Đấng cứu thế đau khổ; Đối với Matthew, Ngài là Moses mới và là vị Thầy của luật mới. Trong Tin mừng Luca và John, Chúa Giêsu được coi là Vị cứu tinh của tất cả mọi người trong và ngoài lãnh thổ Do Thái. Chúa Giêsu được Lukan xác định là người mà Chúa Thánh Thần đặc biệt hiện tại; Chúa Giêsu Johannine là Ngôi Lời của Thiên Chúa xuống làm xác thịt. Tất cả bốn Tin mừng đại diện cho những cách tiếp cận khác nhau đối với một mầu nhiệm của Chúa Giêsu Kitô:

Khác biệt về văn hóa, địa lý, thời gian và sự nhấn mạnh, những nhà văn khác nhau này rõ ràng đã xác định ngay từ đầu rằng: có nhiều hơn là chỉ độc nhất một nền Kitô học trong cộng đồng Kitô giáo. Tất cả đều xác nhận cùng một đức tin, họ nói rõ điều này trong nhiều cách. Được kết hợp với nhau, các tác phẩm của họ tạo thành Kinh thánh Kitô giáo, nền tảng để xây dựng nền Kitô học cho đến bây giờ, kể từ khi chúng mang theo lòng thương nhớ và chứng kiến của những cộng đồng tiên khởi được ơn cảm hứng.[1]

[1] Elizabeth Johnson, Consider Jesus: Waves of Renewal in Christology (New York: Crossroad, 1990), 6f. Chiêm ngắm Giêsu: Những đợt sóng đổi mới trong Kitô học.

Truyền thống sống động Giêsu

Các Tin Mừng, như thế, là nguồn đặc ân của chúng ta để tìm hiểu về mầu nhiệm Chúa Giêsu Kitô. Tuy nhiên, nếu không có lịch sử truyền thống của diễn giải – truyền thống sống động của Chúa Giêsu – thì không chỉ Tin Mừng mà còn cả Chúa Giêsu đã không còn gây nên ̣được sự chú ý của chúng ta đến ngày hôm nay. Điều này có nghĩa là lịch sử hoặc truyền thống là một nguồn quan trọng khác cho những hiểu biết của chúng ta về Chúa Giêsu Kitô. Hơn nữa, truyền thống diễn giải này, được ghi nhận trong các học thuyết của Giáo hội, đã làm nhân chứng cho hai ngàn năm liên tiếp của niềm tin vào mầu nhiệm Chúa Kitô. Chúng ta là người thừa kế truyền thống đó khi chúng ta tìm cách diễn giải lại niềm tin của chúng ta vào Chúa Giêsu Kitô hôm nay.

Đứng trong ‘truyền thống sống của Chúa Giêsu ‘ có nghĩa là chúng ta phải cố gắng tái diễn giải ý nghĩa của Ngài đối với chúng ta ngày hôm nay. Giải thích của chúng ta phải trung thành với cả hai nguồn – các Tin mừng và truyền thống đức tin – đồng thời cùng nắm giữ nét sáng tạo trong phương cách chúng ta tái diễn đức tin Kitô giáo ngày hôm nay. Đó là, nói cách khác, tùy thuộc vào công việc chúng ta gìn giữ để câu chuyện Chúa Giêsu tiếp tục sống xuyên qua lòng trung thành với sứ mệnh tông đồ cùng với nổ lực diễn giải. Điều này sẽ không đủ nếu chỉ đơn thuần lập lại quá khứ – như thể là truyền thống đã chết-, nhưng chúng ta cũng phải diễn giải lại mầu nhiệm Chúa Kitô từ bên trong truyền thống đức tin mà Ngài đã khơi động. Đây chính là ý nghĩa của sự tham gia vào  một truyền thống sống hoặc một cộng đồng tín hữu linh động.

Chúng ta đối diện với mầu nhiệm của Chúa Giêsu Kitô bằng chính đôi mắt từ thời đại của thế kỷ hai mươi mốt. Theo đó, chúng ta buộc phải phát triển những suy tư Kitô học có mật thiết liên quan, đối diện đến các vấn đề và những câu hỏi lồng trong thế giới và kinh nghiệm đương thời chúng ta đang sống. Chúng ta không thể nào làm cách khác. Do đó, những gì cố gắng trình bày trong các trang sau có thể mô tả mật thiết hơn cuộc đối thoại giữa chúng ta, tức là tình hình thế giới đương đại và phong trào Giêsu khi phong trào này đã khởi hành khoảng hai ngàn năm trước. Chúng ta đang khám phá thực tế này bởi vì chúng ta tin rằng Giêsu, một người Do Thái gốc Palestine ở thế kỷ thứ nhất, bằng cách nào đó Ngài vẫn còn nắm giữ chìa khóa cho ý nghĩa và tầm quan trọng của cuộc sống của chúng ta, của quê hương yêu dấu Việt Nam và của thế giới ngày hôm nay.

(Xin mời đọc tiếp bài Đức Giêsu Lịch Sử  trang kế tiếp)